طبیعت در نگارگریمقالات

زمستان در نگارگری

winter in persian painting

 

زمستان در نگارگری:

در طول تاریخ ادبيات و شعر الهام بخش نقاشی ايرانی بوده است. گويی نگاره‌های ايرانی علی رغم داشتن هويتی مستقل و جهانی مملو از خصوصيات منحصر به فرد، گاها مديون ادبیات نیز است. بهار و زمستان و تقابل‌های اين دو از مضمون‌های رايج در ادبيات ايرانی هستند و کمترشاعری از پرداختن به آن غافل مانده. اما انگار که نگارگران ايرانی بهشت ميخواستند.که بهار را اینچنین زیبا به تصویر کشیده اند. اين تمايل شــديد به منظره پردازی بهار گونه‌ی طبيعت در نگارگری ايرانی بســيار چشمگير اســت. در حالی که انگار از زمستان خبري نيست.

"منظره زمستانی" ، منسوب به احمد موسی ، اوایل سده 8 ه.ق
“منظره زمستانی” ، منسوب به احمد موسی ، اوایل سده 8 ه.ق

بنابراین وجود فصول دیگر سال بویژه بهار و پاییز و وجود آثار اندکی از بازنمایی فصل زمستان در نگارگری دلایل مختلف و متعددی می تواند داشته باشد. که به دو دلیل عمده آن اشاره میکنیم:

اول : این اندک آثار بجا مانده از زمستان و به ویژه نما و صحنه های برفی در نگارگری می تواند به علت اندک ژرف ساخت های داستانی آن در ادبیات به عنوان مبنا و بن مایه اصلی مصورسازی آنها باشد. این مضمون در روایات و رخداد های تاریخی نیز تاحدودی پیدا می شود. ولی بدلیل عدم انطباق آنها با دیگر معیارهای لازم جهت مصورسازی، باز با عدم استقبال نگارگران و حامیان آنها از مصورسازی چنین موضوعی مواجه شده اند.

دوم : یکی از مفاهیم و ماهیت های اصلی نگارگری که استفاده نگارگران از رنگ های مختلف و درخشان در اجرای نگاره ها به ویژه در ترسیم مجالس (که یک داستان و مضمون زمستان نیز علی القاعده باید در چنین نوعی به نمایش درآیند) که خود بازتاب رنگ های نور هستند و نور و روشنایی عنصر اصلی صحنه آرایی نگاره هاست، اساسا تصویر یک زمستان خشک و خشن با رنگ های سرد و نمای برفی با سیمایی تک رنگ ، به نسبت فصول دیگر از جاذبه کمتری برای نگارگران و حامیانشان جهت مصورسازی برخوردار بوده اند.

" پهلوانان در برف" ، از نسخه شاهنامه داوری ، اثر لطفعلی صورتگر ، اواخر سده 13 ه.ق
” پهلوانان در برف” ، از نسخه شاهنامه داوری ، اثر لطفعلی صورتگر ، اواخر سده 13 ه.ق

با این حال، به تعداد محدودی از چنین نگاره هایی برمیخوریم که در اینجا آنها را در سه دسته کلی تقسیم می نماییم:

1- نگاره هایی که به نمایش فضای بشدت خشک و خشن صحنه و با رنگ های محدود و سرد و نمایش درخت یا درختچه های خشک و صخره های زمخت و خشن پرداخته و از متن داستانی خود نیز تبعیت نموده اند ، مانند نگاره ” حمله سگها بسوی یک شاعر” اثر کمال الدین بهزاد در مرقع گلشن ، یا نگاره “منظره زمستانی” اثر احمد موسی.

دیتیلی از نگاره " حمله سگها به سوی یک شاعر" منسوب به استاد کمال الدین بهزاد از مرقع گلشن واقع در کاخ_موزه گلستان 🔸نمونه ای از فضاسازی فصل زمستان توسط استادان مکتب هرات که درخت های خشک و زمین یخ زده و صخره های زمخت از ویژگی های بارز آن است
دیتیلی از نگاره ” حمله سگها به سوی یک شاعر” منسوب به استاد کمال الدین بهزاد از مرقع گلشن واقع در کاخ_موزه گلستان

نمونه ای از فضاسازی فصل زمستان توسط استادان مکتب هرات که درخت های خشک و زمین یخ زده و صخره های زمخت از ویژگی های بارز آن است.

2- نگاره هایی که متن و داستان آن در زمستان اتفاق افتاده ولی بدلیل ترجیح نگارگر بر بازنمایی آن در جلوه ها و رنگهای درخشان و بر اساس ماهیت نگارگری ، آنرا همانند جلوه های دیگر فصول سال اجرا نموده است که نگاره جشن سده از نسخه های شاهنامه، نمونه بارز آن می تواند باشد.

نگاره جشن سده از نسخه های شاهنامه
نگاره جشن سده از نسخه های شاهنامه

3- نگاره‌هایی که با ترسیم نما و صحنه برفی، بطور مستقیم به زمستان اشاره و جلوه های زیبای دیگری از آن آفریده اند و در این میان، متن حکایت یا رخداد تاریخی آن نقش اساسی داشته است. داستان ناپدید شدن کیخسرو و پهلوانانی نظیر گیو و بیژن و… در برف و مرگ آنها مهمترین حکایت در این میان است و در شیوه ها و مکاتب مختلف نیز به اجرا درآمده است که در ادامه به بازنمایی تعدادی از آنها می پردازیم.

"ناپدید شدن کیخسرو در برف"، شاهنامه محمد جوكي، هرات،۸۴۰ ه چو برف از زمین بادبان برکشید شدند آن دلیران همه ناپدید یکایک ببرف اندرون ماندند ندانم بدآنجای چون ماندند
“ناپدید شدن کیخسرو در برف”، شاهنامه محمد جوكي، هرات،۸۴۰ ه

چو برف از زمین بادبان برکشید
شدند آن دلیران همه ناپدید
یکایک ببرف اندرون ماندند
ندانم بدآنجای چون ماندند

نگارخانه

" مرگ پهلوانان در برف" ، از نسخه شاهنامه 731 ه. ، مکتب شیراز ، واقع در موزه توپقاپی
” مرگ پهلوانان در برف” ، از نسخه شاهنامه 731 ه. ، مکتب شیراز ، واقع در موزه توپقاپی
دیتیلی از نگاره " رستم و یارانش در برف به دنبال کیخسرو " ، اثر معین مصور ، مکتب اصفهان ، دوره صفوی ، 20/5 × 30 cm
دیتیلی از نگاره ” رستم و یارانش در برف به دنبال کیخسرو ” ، اثر معین مصور ، مکتب اصفهان
" آمدن آن محنت کشیده نزد پیر در حدت هوا و شدت سرمای زمستان " ، احتمالا مکتب قزوین و یا تبریز دوم ، میانه سده ۱۶م. ، دوره صفوی، واقع در گالری هنری فریر
” آمدن آن محنت کشیده نزد پیر در حدت هوا و شدت سرمای زمستان ” ، احتمالا مکتب قزوین و یا تبریز دوم ، میانه سده ۱۶م. ، دوره صفوی، واقع در گالری هنری فریر
" در برف ماندن اسفندیار و لشگرش" ، نگارگر نامعلوم، 1790 م. ، اندازه: 20/5 ×10/4 cm
” در برف ماندن اسفندیار و لشگرش” ، نگارگر نامعلوم، 1790 م. ، اندازه: 20/5 ×10/4 cm

محمود محمودی نژادی

پژوهشگر ، فارغ التحصیصل دانشکده‌ی هنر ،‌بنیانگذار و ادمین کانال تلگرامی مکتب نگارگری تبریز

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا