مقالات

جایگاه آسمان در نگارگری

Sky In Persian Painting

 

چکیده:

در طول تاریخ آسمان معنا و مفهوم و همچنین ارزش بسیاری برای همه ی مردمان داشته, جایگاهی که برای آن قائل بودند جایگاهی ملکوتی و اساطیری بوده و اکثرا جایگاه خدایان را به آسمان اتلاق میکردند. دراسلام نیز اشاره به هفت آسمان و جایگاه الهی آسمان شده است. در این مقاله به وجود و اهمیت آسمان در نگارگری اشاره میکنیم. جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و تحلیلی صورت گرفته است.

کلید واژه:
  1. آسمان
  2. نگارگری
  3. ترکیب بندی
  4. جایگاه آسمان در نگارگری

جایگاه آسمان در نگارگری:

آسمان همواره جایگاه ویژه‌ای در باورهای کهن و دینی ایران داشته. آسمان در لغت به معنای: سما, فلک, سپهر, گنبدو… است. همچنین تجلی قداست و ارزش های اساطیری, مذهبی و حوزه اقتدار الهی بوده و همواره مظهری از نیروهای ماورایی و قدرت است. شکل آسمان در دوره های مختلف دستخوش تغییرات و تفاوتهای شده, این تفاوت ها را می توان در مقدار فضایی که به خود اختصاص داده و زاویه دید میزان هماهنگی با دیگر اجزای موجود در نگاره دید. عناصر مربوط به آسمان مانند شکل ابرها در ابتدا بر اساس قوانین خاصی طراحی شده اند, در حالی که در دوره‌های بعدی انعطاف و حرکت بیشتری در کارها دیده میشود. مسئله مهمتر اینکه از دوره ی تیموری به بعد نقش آسمان از نظر معنایی نیز پررنگ‌تر شده.

در نسخه های مصور شاهنامه (۷۳۳ ه.ق)که مربوط به سبک نگارگری شیراز است عملاً آسمان وجود ندارد مثل اینکه پیکرهای درشت به پس زمینه نقش دار سرخ یا زرد درخشان چسبیده‌اند. در نگارگری مربوط به مکتب تبریز اول گرچه پیکره ها همچنان در جلو ترین بخش فضای تصویری جا دارند ولی در افق دید, آسمان آبی یا طلایی دیده میشود. در نگاره ی اردوان در برابر اردشیر از نسخه ی مصور شاهنامه دموت, میتوان دید که تمامی فضاهایی که نشان دهنده ی آسمان است به رنگ طلایی کشیده شده اند.
اردوان در برابر اردشیر, شاهنامه ی دموت
اردوان در برابر اردشیر, شاهنامه ی دموت به سال 735 ه.ق

در نقاشی های جنید مربوط به دوره جلایریان اصول زیباسازی فضای تصویری کامل تر شد به طوری که آسمان بخش وسیع تری را به خود اختصاص می داد و پرندگان در آسمان به پرواز در می آمدند. در نگاره ی رزم همای و همایون مشاهده میشود که طبیعت و آسمان از لحاظ زیبا سازی و ترکیبندی با پیشرفت مواحه بوده و پرندگان به چه زیبایی در آسمان به پرواز درآمدند و حس حرکت را القا میکنند.
رزم همای و همایون
رزم همای و همایون از نسخه ی مصور خواجوی کرمانی . مکتب جلایری

در دوره مظفریان دستاورد فضاسازی از تبریز و بغداد به شیراز می رسد به طوری که در اواخر سده هشتم سلیقه تازه‌ای در کارگاه های سلطنتی شیراز ایجاد شد که در مکتب شیراز دوره تیموری نیز ادامه یافت . از مشخصه های آن میتوان به سخره های اسفنجی در حاشیه افق, آسمان آبی و طلایی درخشان و یا لاجوردی پرستاره و ابرهای پیچان و دنباله‌دار اشاره کرد . این نحوه ترکیب بندی آسمان بعداً در نقاشی هرات زمان بایسنقر نیز جلوه گر شده است. در نگاره ی مقابل از مکتب شیراز دوم (نسخه مصور خاوران نامه) آسمان لاجوردی همگام با سخره های اسفنجی کاملا قابل شهود است. (سرهای شعله ور از نشانه های بارز خاوران نامه است)
مکتب شیراز دوم, خاوران نامه
مکتب شیراز دوم, نگاره ای نسخه مصور خاوران نامه.

در دوره هرات شاهد ترکیب بندی های بدیع و جدید در نگارگری ایرانی هستیم که جریانات فکری و فرهنگی آن زمان در ایجاد آن تاثیر گذار بوده است . مفاهیم عرفانی با زبان بصری از جهت گیری های اصلی نگارگری در این دوره بوده .در نگاره های دوره هرات نگاه مخاطب از پایین نگاره  رو به بالا کشیده می شود. انگار از دنیای خاکی کنده شده و رو به جهان بالا میرود و مسیر حرک چشم نیز با نرمی و لطافت صورت میگیرد چون نه افقی وجود دارد و نه خط تپه ای که حد و مرز دنیای خاکی را مشخص کند به این ترتیب فاصله ی بین پیش زمینه و پس زمینه برداشته شده و موضوعات زندگی روزمره مورد توجه نقاشان قرار میگیرد که با نگاه عرفانی و اخلاقی به آن می پردازند.تمامی این ویژگی ها را میتوان در نگاره ی ساختن قصر خورنق از کمال الدین بهزاد مشاهده کرد.
ساختن قصر خورنق. مکتب هرات. کمال الدین بهزاد
ساختن قصر خورنق. مکتب هرات,از کمال الدین بهزاد

نتیجه گیری:

در این مقاله نحوه ی به کار گیری آسمان در چند مکتب نگارگری و همچنین جایگاه آسمان از نظر اساطیری و تاریخی رو به صورت مختصر بررسی کردیم. در حالت کلی میتوان نتیجه گرفت ک آسمان مکانی ملکوتی و دست نیافتنی است که در تمام دوران آرزوی انسان بوده و نشان از پاکی و قدرت است. و این موضوع در نقاشی ایرانی در اکثر مکاتب به زیبایی جلوه گر بوده که باعث یه وجود آمدن نگاره های زیبایی مخصوصا با موضوع عروج پیامبر است.

منبع
آژند,یعقوب, مکتب نگارگری شیرازآژند,یعقوب, مکتب نگارگری تبریز و قزوینآژند,یعقوب, مکتب نگارگری هراتفصل نامه, دانشگاه هنر شهید جمران اهواز

مریم سلیمانی

بنیان گذار سایت negareha.art هستم.کارشناس نقاشی ام و حدود 12 ساله که به صورت حرفه ای در زمینه ی نگارگری فعالیت دارم که شدیدا راجب مکاتب نگارگری کنجکاو بودم و همین باعث شده به سمت پژوهش تاریخ نگارگری برم. بزرگترین هدفم شناساندن و زنده نگه داشتنه این هنر ارزشمند هست و مطالعاتم راجب نگارگری رو به صورت تخصصی در اختیار هنردوستان عزیز قرار میدم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا